Leven met vortex

Vortex is een wervelwind die wordt veroorzaakt door de vleugels van een vliegtuig. Op een vliegtuig werken allerlei luchtkrachten die zorgen dat het in de lucht blijft. Daardoor ontstaan rond de vleugeltip wervelwinden, ook wel ‘zogturbulentie’ genoemd. Hoe sterk die wervelwinden zijn, is vooral afhankelijk van hoe zwaar een toestel is, hoe hard het vliegt, én van het weer.

Grote en zware vliegtuigen zorgen voor grotere wervelwinden dan kleine en lichte toestellen. Waait het hard, dan neemt de sterkte van de vortex sneller af. Is het windstil weer? Dan kan zo’n ‘vleugeltipwerveling’ lang aanhouden. De vortex is het grootst bij lage snelheid: vlak voor de landing dus. Vliegt een toestel dan ook nog laag over de bebouwing, dan kan dat schade veroorzaken aan daken of andere objecten. Maar het is vooral bedreigend voor mensen in de buurt. 

Onzekerheid

Ook rond MAA komt vortexschade regelmatig voor. In Geverik bijvoorbeeld, waar de familie Willems en meerdere omwonenden er de afgelopen jaren mee te maken kregen. “In de zomer wil je buiten leven”, zegt Tonny. “Maar het geluid van toestellen die op 40 meter hoogte overvliegen, is overweldigend - vaak meer dan 100 dB(A).” En de onzekerheid over wat er kan gebeuren, maakt het lastig om echt van het buitenzijn te genieten. Zeker als de kleinkinderen er zijn. 

Vortex kan namelijk leiden tot gevaarlijke situaties. Dat is, ook volgens de luchthaven zelf, ongewenst. Tonny: “Dat is het meest bedreigende: de lichamelijke en geestelijke schade die vortex aan personen kan toebrengen. Het moet gewoon veilig zijn. We hebben al genoeg overlast, dan moeten we niet ook nog met onveiligheid te maken hebben.” Is er een toestel voorbij? Dan gaat ze altijd even kijken of alles in orde is. “Er kunnen tien vliegtuigen zonder problemen overvliegen, en bij de elfde is het opeens prijs.”

"We hebben al genoeg overlast, dan moeten we niet ook nog met onveiligheid te maken hebben."

Preventief verankeren

Bij schade stuurt de luchthaven een aannemer. Komt dat binnen vijf jaar een tweede keer voor, dan biedt MAA aan de dakpannen te laten vastzetten. De afgelopen maanden voerden de luchthaven, de Provincie Limburg en de gemeente Beek bovendien een proef uit met preventief verankeren. NLR-TNO en To70 voerden verschillende onderzoeken uit. Bremen Bouwadviseurs deed onderzoek naar de technische staat van de daken in het risicogebied.

“Bremen Bouwadviseurs constateerde dat door de ligging en de verschillende dakvormen en dakpannen de invloed van de wind heel verschillend was”, vertelt Ger. “Ze deden de aanbeveling om voor elke woning een verankeringsberekening te laten maken, om zeker te weten dat de gekozen verankeringsmethode afdoende was. Uit oogpunt van veiligheid moest bovendien bij iedere woning een hoogwerker of steiger ingezet worden.” 95 woningen ontvingen een uitnodiging om hun dakpannen ‘dambordsgewijs’ te laten verankeren. 24 woningeigenaren deden mee. 

Toch nog schade

Maar een paar dagen nadat de aannemer was vertrokken, tilde vortex bij een van die woningen alweer pannen van het dak. Het verbaast Ger niets. “De proef is gebaseerd op uitkomsten uit onderzoeken bij andere luchthavens. Maar die zijn niet vergelijkbaar met de situatie hier.” Bovendien is ieder dak in de proef gelijk behandeld. Dakpannen zijn er dambordsgewijs, dus om en om, vastgelegd. Maar, zegt Ger: “Iedere woning is anders gesitueerd en anders gebouwd. Je moet ieder huis individueel bekijken.” 

De keuze voor dambordsgewijs verankeren begrijpt hij daarom niet. Ger bladert in de papieren die voor hem op tafel liggen. Onderzoeksrapporten, het plan van aanpak, correspondentie met de luchthaven. Hij vist het rapport van Bremen Bouwadviseurs eruit: “Kijk, hier zeggen ze dat alle vormen van verankeren arbeidsintensief zijn. Het verschil in kosten tussen dambordsgewijze en volledige verankering is nihil. Waarom is dan niet voor volledige verankering gekozen?” 

Vakwerk

Zelf zat de familie Willems niet in de proef. Wel kregen ze vorig jaar het aanbod om hun dakpannen te laten vastleggen. Dat was nadat eind augustus een aantal dakpannen door het dak van de serre op de grond vielen, vlak voor de keukendeur. Tonny: “Ger wilde net naar buiten lopen.” Maar zij konden niet akkoord gaan met de oplossing die hen werd aangeboden. “De omschrijving die we van de dakdekker ontvingen was veel te summier”, aldus Ger. “Ik vond hem onprofessioneel. Daardoor was hij voor ons niet acceptabel.”

Als voormalig timmerman en aannemer is Ger namelijk kritisch op de uitvoering. Hun eigen huis is perfect onderhouden, het houtwerk staat strak in de lak. Ger is een vakman die weet waarover hij praat. En dat verwacht hij ook van anderen. Hij wil van tevoren precies weten waar Tonny en hij aan toe zijn. Maatwerk en een stevige vinger in de pap, met een aannemer die echt de beste oplossing voor hun huis biedt. Maar dat blijkt nog niet zo makkelijk. 

Ger: “Bij verankering worden in de panlatten haken aangebracht. Maar als die latten al wat verweerd zijn, houden die haken niet goed.” Om de dakpannen in zo’n geval goed vast te zetten, moet ook de constructie worden aangepast. Als het dak van tevoren niet is onderzocht, kunnen tijdens het verankeren extra kosten opduiken. Die moeten de bewoners over het algemeen zelf dragen. Dat voelt voor Tonny en Ger niet eerlijk, want zonder vortex kan zo’n dak nog prima jaren mee. 

Frustraties

Zo stapelden de frustraties zich de afgelopen jaren op. Over onderzoeken die geen rekening houden met individuele verschillen. Oplossingen die de problemen niet helemaal oplossen. Vliegtuigen die zo laag overvliegen, dat bezoek zich een hoedje schrikt. Om nog maar te zwijgen over de vraag of de luchthaven er eigenlijk wel moet zijn - niet voor niets zijn ze allebei actief bij Omwonenden MAA. 

En de regeling Vortex van het fonds? Ger: “Als er een vortexprogramma komt waarvan het resultaat onvoldoende blijkt, vinden we het van de zotte om daar veel geld aan uit te geven. Maar als er een regeling wordt aangeboden waar we vertrouwen in hebben, dan maken we daar gebruik van. Voor onze eigen veiligheid en die van anderen in en om onze woning. En zeker voor de veiligheid van onze kleinkinderen!”

Vorm geven aan de regeling Vortex

Het gesprek met Tonny en Ger Willems vond plaats in aanloop naar de regeling Vortex, die in het najaar van 2024 vorm krijgt. Binnenkort gaan we met de luchthaven in gesprek om de resultaten van de proef rond vortex te bespreken. Op basis daarvan maakt het Omgevingsfonds MAA een plan van aanpak voor de preventie van Vortex. Daarvoor zijn zowel de ervaringen van omwonenden, zoals de familie Willems, als die van de luchthaven van belang. 

Een van de aandachtspunten is de vraag of meer maatwerk mogelijk (dat wil zeggen: praktisch en financieel haalbaar) is. Zo proberen we ons uitgangspunt - van en voor omwonenden - steeds waar te maken.